كه بر همه چيز قادر و تواناست ، اوست آنكه بيافريد شما را و از عدم بوجود آورد بتقدير هر چه نيكوتر ، پس از شما بعضى كافر شدند و بعضى ايمان آوردند ، اسناد كفر و ايمان بابنده كرده است و مثال اين آيت است « وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ » چون در اين آيت حوالت مشى جز با مخلوق نيست بايد كه در آن آيت نيز حوالت كفر و ايمان جز با بنده نباشد و هيچ دليل نيست مجبره را در آيت چنان كه تأويل ميكنند كه خداى تعالى بنده را كافر آفريد براى آنكه كافر آنست كه كفر از وى صادر شود و اينجا خلق از خداى تعالى صادر شده است و كفر از بنده ، و خداى تعالى بنده را بر فطرت آفريد چنان كه گفت : فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها ، و رسول خداى تعالى گفت ، كلّ مولود يولد على الفطرة و انّما أبواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه ؛ گفت : هر كودك كه زايد بر فطرت اسلام زايد امّا مادر و پدرش ويرا جهود و ترسا و گبر گردانند « 1 » و در خبرى ديگر است از رسول ( ص ) كه خداى تعالى گفت : خلقت عبادى كلّهم حنفاء ؛ من بندگان خود را همه مسلمان آفريدم . ضحّاك گفت : يعنى از شما كس هست كه مؤمن است در سرّ كافر است در ظاهر « 2 » چون عمّار ياسر و مانند او ؛ و كس هست كه كافر است در سرّ مؤمن است در علانيه چون منافقان . زجّاج گفت كه : معنى اين است كه : از شما كس هست كه كافر است به آنكه خداى تعالى خالق وى است ، و كس هست كه مؤمن است به آنكه خداى تعالى خالق اوست . و آيت همچنانكه دليل است بر بطلان قول مجبّره دليل است بر بطلان قول معتزله در اثبات « منزلة بين المنزلتين » براى آنكه خلقان را جمله به اين دو صنف نهاد إمّا مؤمن و إمّا كافر ، پس قول به آنكه اين را سيّمى هست قولى باشد خارج قرآن . آنگه گفت : خداى تعالى به آنچه شما ميكنيد آگاه است و عالم ؛ حوالت فعل از كفر و ايمان و غير آن با بندگان كرد ، بيافريد خداى تعالى آسمانها را و زمين را بحقّ نه بباطل ؛

--> ( 1 ) - نصّ عبارت ابو الفتوح ( ره ) در ترجمهء حديث اين است : « گفت : هر كودك كه زايند بفطرت و خلقت زايند و گفتند : بر فطرت اسلام زايند ؛ مادر و پدر او را جهود و ترسا و گبر بكنند » ( و در نسخهء خطّى در هر سه مورد « زايد » بصيغهء مفرد ذكر شده است ) . ( 2 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) باضافهء : « و اين اصحاب تقيّه‌اند » .